Khó thở khi đi bộ, đau ngực, chóng mặt hay nhanh mệt thường được nhiều người cao tuổi xem là biểu hiện bình thường của tuổi tác. Thế nhưng, đằng sau những thay đổi tưởng chừng đơn giản này có thể là bệnh hẹp van động mạch chủ, một bệnh lý tim mạch nguy hiểm, có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời.
Cứ khoảng 30 người trên 75 tuổi, có một người hẹp van động mạch chủ nặng
Ở tuổi ngoài 70, việc đi lại chậm hơn, leo cầu thang nhanh mệt hay thỉnh thoảng cảm thấy hụt hơi thường không khiến nhiều người quá lo lắng. Không ít người cho rằng tuổi càng cao, sức khỏe suy giảm là điều khó tránh khỏi. Thế nhưng, theo các bác sĩ tim mạch, những biểu hiện này đôi khi lại là dấu hiệu cảnh báo hẹp van động mạch chủ, bệnh lý có thể tiến triển âm thầm trong nhiều năm trước khi gây ra các triệu chứng rõ rệt.
Van động mạch chủ nằm giữa tâm thất trái và động mạch chủ, giữ vai trò kiểm soát dòng máu từ tim đi nuôi cơ thể. Khi van hoạt động bình thường, các lá van mở ra để máu lưu thông và đóng lại nhằm ngăn dòng máu chảy ngược. Tuy nhiên, theo thời gian, các lá van có thể bị dày, xơ cứng hoặc vôi hóa, khiến diện tích mở van thu hẹp. Tim phải làm việc nhiều hơn để đẩy máu qua vị trí bị hẹp, lâu dài có thể ảnh hưởng đến chức năng tim.
Một phân tích tổng hợp quốc tế trên gần 9.700 người từ 75 tuổi trở lên ghi nhận khoảng 12,4% mắc hẹp van động mạch chủ ở các mức độ, trong đó 3,4% thuộc nhóm hẹp nặng. Đáng chú ý, 75,6% người mắc hẹp van nặng đã xuất hiện triệu chứng. Như vậy, cứ khoảng 30 người từ 75 tuổi trở lên trong nhóm được phân tích, có thể có một người mắc hẹp van động mạch chủ nặng. Những con số này cho thấy đây là bệnh lý đặc biệt đáng lưu ý trong bối cảnh dân số đang già hóa.
Tại Việt Nam, hiện chưa có số liệu dịch tễ quy mô toàn quốc phản ánh đầy đủ tình trạng mắc bệnh trong cộng đồng. Tuy nhiên, các trường hợp hẹp van động mạch chủ nặng đã được ghi nhận và điều trị tại nhiều cơ sở chuyên khoa tim mạch. Một nghiên cứu tại TP.HCM trên 90 bệnh nhân hẹp van động mạch chủ nặng có triệu chứng, được thực hiện kỹ thuật thay van động mạch chủ qua ống thông trong giai đoạn 2017-2022, ghi nhận tuổi trung bình của bệnh nhân là 70,7. Thực tế này đặt ra yêu cầu tăng cường nhận biết và phát hiện sớm bệnh van tim ở người lớn tuổi, nhất là khi tuổi thọ ngày càng tăng và nhu cầu duy trì chất lượng sống trở thành vấn đề quan trọng.
Khó thở, đau ngực nhưng cứ nghĩ do tuổi già
Điều đáng lo ngại là hẹp van động mạch chủ thường không gây ra những biểu hiện rõ ràng ngay từ đầu. Nhiều người vẫn sinh hoạt gần như bình thường trong thời gian dài. Chỉ đến khi đi bộ nhanh mệt, leo cầu thang phải dừng nghỉ hoặc xuất hiện cảm giác đau tức ngực, chóng mặt, họ mới bắt đầu nhận thấy sức khỏe thay đổi. Thậm chí, không ít trường hợp âm thầm giảm các hoạt động thường ngày để tránh cảm giác mệt mỏi mà không nghĩ mình đang mắc bệnh.
BS.CKII Trần Nguyễn An Huy, Trưởng khoa Nội Tim mạch, Bệnh viện Hoàn Mỹ Sài Gòn, cho biết những triệu chứng thường gặp ở người mắc hẹp van động mạch chủ gồm khó thở khi gắng sức, đau ngực, choáng, ngất và giảm khả năng vận động. Vấn đề là các biểu hiện này rất dễ bị nhầm với sự suy giảm sức khỏe do tuổi tác. Một người trước đây có thể đi bộ quãng đường dài hoặc leo cầu thang bình thường, nhưng nay chỉ vận động nhẹ đã cảm thấy hụt hơi, phải dừng lại nghỉ. Đây là thay đổi cần được chú ý và kiểm tra tim mạch.
Bệnh thường diễn tiến chậm, khiến người bệnh thích nghi một cách vô thức. Khi không còn đi bộ nhiều hoặc hạn chế những công việc đòi hỏi sức lực, họ có thể nghĩ sức khỏe vẫn ổn định vì không thấy khó thở thường xuyên. Chính sự thích nghi này đôi khi làm chậm thời điểm phát hiện bệnh. Trong quá trình thăm khám, bên cạnh việc hỏi về triệu chứng, bác sĩ còn đánh giá sự thay đổi trong khả năng vận động, đi lại, leo cầu thang và thực hiện các hoạt động sinh hoạt của người bệnh theo thời gian.
Theo bác sĩ Huy, gia đình cũng đóng vai trò quan trọng trong việc nhận thấy người thân lớn tuổi đột nhiên ít đi lại, dễ mệt hoặc không còn thực hiện được những công việc quen thuộc. Đặc biệt, tình trạng đau ngực, khó thở nhiều, choáng hoặc ngất không nên xem nhẹ. Nếu triệu chứng xuất hiện đột ngột, nghiêm trọng, người bệnh cần được cấp cứu.
Siêu âm tim giúp phát hiện và đánh giá mức độ bệnh
Hẹp van động mạch chủ không thể được xác định chỉ dựa trên cảm giác mệt mỏi hay những biểu hiện bên ngoài. Khi nghi ngờ bệnh, người dân cần đến cơ sở y tế để được khám chuyên khoa tim mạch. Trong đó, siêu âm tim đóng vai trò quan trọng trong việc xác định tình trạng và mức độ hẹp van. Phương pháp này giúp bác sĩ quan sát cấu trúc van tim, đánh giá tốc độ dòng máu đi qua van, chênh lệch áp lực qua van và chức năng hoạt động của tim.
Các thông số thu được kết hợp với triệu chứng và tình trạng sức khỏe tổng thể giúp bác sĩ phân loại mức độ bệnh, từ đó quyết định hướng theo dõi hoặc điều trị phù hợp. BS.CKII Trần Nguyễn An Huy lưu ý việc điều trị không thể chỉ căn cứ vào một kết quả xét nghiệm hay một chỉ số siêu âm đơn lẻ. Bởi cùng mắc hẹp van động mạch chủ, nhưng mức độ tổn thương, khả năng vận động, chức năng tim và bệnh lý đi kèm ở mỗi người có thể rất khác nhau.
Với những trường hợp chưa có chỉ định can thiệp, bác sĩ có thể lựa chọn theo dõi định kỳ, điều trị các bệnh lý đi kèm và kiểm soát triệu chứng. Tuy nhiên, người bệnh phải tái khám đúng lịch để đánh giá diễn tiến bệnh, bởi mức độ hẹp có thể tăng dần theo thời gian. Ở những trường hợp hẹp van nặng đã xuất hiện triệu chứng và có chỉ định thay van, việc điều trị cần được xem xét kịp thời nhằm hạn chế nguy cơ suy giảm chức năng tim và các biến chứng nguy hiểm.
TAVI mở thêm cơ hội điều trị cho người bệnh lớn tuổi
Trước đây, phẫu thuật thay van động mạch chủ là phương pháp điều trị quan trọng đối với bệnh nhân hẹp van nặng có chỉ định thay van. Tuy nhiên, với người cao tuổi, đặc biệt những trường hợp có nhiều bệnh nền hoặc nguy cơ phẫu thuật cao, việc thực hiện phẫu thuật mở ngực có thể đặt ra không ít thách thức. Sự phát triển của kỹ thuật thay van động mạch chủ qua ống thông, gọi tắt là TAVI, đã mở thêm lựa chọn điều trị cho những bệnh nhân phù hợp.
Khác với phương pháp phẫu thuật truyền thống, TAVI cho phép đưa van tim nhân tạo đến vị trí van động mạch chủ bị hẹp thông qua hệ thống ống thông, thường từ đường động mạch đùi. Van nhân tạo được triển khai tại vị trí van bệnh lý, giúp cải thiện khả năng lưu thông máu từ tim đi nuôi cơ thể mà không cần thực hiện phẫu thuật mở ngực theo cách truyền thống.
Theo BS.CKII Trần Nguyễn An Huy, TAVI có thể được cân nhắc ở những bệnh nhân hẹp van động mạch chủ nặng có chỉ định thay van, sau khi được nhóm chuyên môn đánh giá toàn diện. Trước can thiệp, người bệnh cần được kiểm tra chức năng tim, mức độ hẹp van, cấu trúc giải phẫu van và hệ mạch, đồng thời đánh giá các bệnh nền, nguy cơ và khả năng hồi phục. Đây không phải là quyết định dựa đơn thuần vào tuổi tác. Người bệnh cần được hội chẩn chuyên môn để lựa chọn phương án có lợi ích và mức độ an toàn phù hợp nhất.
Với những trường hợp đáp ứng tiêu chuẩn, TAVI có thể giúp giảm mức độ xâm lấn so với phẫu thuật mở ngực truyền thống, tạo điều kiện cho quá trình hồi phục thuận lợi hơn. Sau can thiệp thành công, một số bệnh nhân có thể cải thiện tình trạng khó thở, mệt mỏi và từng bước trở lại các hoạt động sinh hoạt hằng ngày. Tuy nhiên, bác sĩ cũng nhấn mạnh TAVI không phải phương pháp phù hợp cho tất cả bệnh nhân hẹp van động mạch chủ. Kỹ thuật vẫn tiềm ẩn các nguy cơ và cần được thực hiện tại những cơ sở có đủ điều kiện chuyên môn.
Việc triển khai các kỹ thuật tim mạch chuyên sâu tại Việt Nam đang góp phần giúp người bệnh tiếp cận thêm những tiến bộ trong điều trị, đồng thời tạo điều kiện cá thể hóa phương pháp chăm sóc đối với từng trường hợp.
Thay van thành công vẫn phải tái khám lâu dài
Một vấn đề khác được bác sĩ đặc biệt lưu ý là quá trình điều trị không kết thúc ngay sau khi thực hiện thành công thủ thuật thay van. Người bệnh sau TAVI vẫn cần được theo dõi chức năng tim, tình trạng hoạt động của van nhân tạo và những thay đổi trong quá trình hồi phục. Theo BS.CKII Trần Nguyễn An Huy, bệnh nhân cần dùng thuốc đúng hướng dẫn, chăm sóc vị trí đường vào mạch máu, theo dõi triệu chứng và tái khám định kỳ.
Vận động nên được tăng dần theo khả năng, tránh gắng sức quá mức trong giai đoạn đầu. Đồng thời, việc kiểm soát huyết áp, duy trì dinh dưỡng hợp lý và điều trị tốt các bệnh nền có vai trò quan trọng đối với sức khỏe lâu dài. Đối với người cao tuổi, gia đình cần quan tâm đến khả năng đi lại, mức độ vận động và những dấu hiệu bất thường trong sinh hoạt, thay vì chỉ chú ý khi người bệnh xuất hiện triệu chứng nghiêm trọng.
Các bác sĩ khuyến cáo người dân nên duy trì khám sức khỏe, kiểm tra tim mạch khi có dấu hiệu nghi ngờ hoặc theo chỉ định, không tự ý ngừng thuốc hay thay đổi phác đồ điều trị. Đặc biệt, người đã được chẩn đoán hẹp van động mạch chủ cần tuân thủ lịch siêu âm tim và tái khám để bác sĩ xác định diễn tiến bệnh cũng như thời điểm can thiệp phù hợp.
Trong bối cảnh dân số già hóa, phát hiện sớm các bệnh lý tim mạch không chỉ nhằm kéo dài thời gian sống mà còn hướng đến duy trì khả năng vận động, sự độc lập và chất lượng sống của người cao tuổi. Hẹp van động mạch chủ có thể tiến triển âm thầm, nhưng những thay đổi trong hoạt động thường ngày chính là tín hiệu người bệnh và gia đình không nên bỏ qua.
Chủ động nhận biết dấu hiệu, khám tim mạch đúng thời điểm và tuân thủ điều trị là cách quan trọng để bảo vệ sức khỏe. Đừng đợi đến khi phải cấp cứu mới bắt đầu quan tâm đến trái tim của mình.
Theo Tuấn Duy HTV./.
